Basteira: Onomástica

Os Blancos, Blanco, Elfos

Hai un concello e tres lugares en Galicia chamados “Os Blancos”. Cabeza Quiles fala de que, polo menos en Ourense, este lugar debe o seu nome, en orixe, a ter vivido alí os descendentes ou familiares de alguén que levaba “Blanco” como apelido. Disque hai varios lugares na toponimia galega que comparten esa explicación para o seu nome, por exemplo: As Rodrigas, Os Luises, Os Vieites, Os Gómez ou Os Dices.


Se queremos saber a razón pola que xurde este apelido, (que probablemente en Galicia sexa un castelanismo pola forma orixinaria Branco
, presente tamén no portugués), primeiro temos que saber que é un apelido abondoso en Galicia, mais non exclusivo. Atópase tamén en Castela, Portugal, e mesmo en Cataluña, cunha forma arcaizante Blanch ademais de Blanc. Méndez Ferrín, no seu “Consultorio dos nomes e os apelidos Galegos” faino provir, sen dúbida, dunha persoa que ten o cabelo branco, polo cal sería un apelido con orixe nun alcume. Roberto Faure opina, no seu “Diccionario de apellidos españoles” que ven da palabra castelá blanco, con orixe, segundo ambos os dous autores, no vocábulo xermánico blank. Tamén coincide con Ferrín en que denomina, como alcume, a aqueles que teñen así a cor da barba, da pel ou do pelo. Faure dá máis datos, e menciona que Blanco chegou mesmo a converterse en nome de persoa, e a dar o patronímico Blánquez, con algunha presenza en Andalucía. Esta voz tardía, de orixe xermánica, tamén dá apelidos noutros países, así: Bianco, Bianchi (en Italia) ou Blanc, Leblanc (en Francia).


Efectivamente a voz é de orixe xermánica, e conseguiu impoñerse ao vocábulo albo
, que á súa vez predominou sobre a outra forma latina. Para os latinos, esta cor tiña dúas formas: “albus” e “candidus”. A diferenza era que “candidus”, que viña dunha base verbal que significaba “brillar”, facía referencia a unha cor máis luminosa ca o “albus” que denominaba un branco máis mate. Segundo Corominas, a conservación do grupo consonántico inicial “indica palabra entrada tardiamente, probablemente desde Francia. La vieja palabra española era ALBO, la más extendida en toponimia”.


A raíz indoeuropea do latín “albus
” conservouse nas linguas xermánicas, porén, no vocábulo “elf” (elfo), probablemente polo seu aspecto fantasmal, aínda que é verdade que os elfos subdividíanse á súa vez en elfos de luz e elfos escuros. Os elfos de luz, seres análogos aos nosos trasnos, e nos que creron os pobos escandinavos, tiñan unhas doncelas semellantes ás fadas escocesas, eran fermosas e levaban vestidos grises con velos brancos, mais había unha cousa que as delataba, tiñan unha longa cola de vaca.

Se nos fixamos na cultura celta, o branco era a cor reservada para a casta sacerdotal, só os druídas e os reis tiñan dereito a usala. A cor real era a prata, e unha deusa galesa citada no Mabinogi ten por nome Arianrhod, ou roda de prata. Segundo o libro de Chevalier e Gheerbrant “Diccionario de los símbolos”… “en galo vindos, adjetivo que entra en múltiples composiciones, ha debido significar blanco y bello”

Loentia

Loentia

Cae nas miñas mans un libro de Higino Martins Estêvez, chamado “As Tribos Calaicas”, e botándolle unha ollada atopo un comentario sobre Loentia. Loentia é un río e lugar do concello de Castro de Rei, en Lugo. No referido comentario faise referencia a este nome de lugar, que como Aviño, no artigo anterior, parece tirar o nome dun río Loentia. Efectivamente parece ser a súa orixe un hidrónimo, e como non é raro nos hidrónimos, de orixe prerromana.
Unha das referencias documentais máis antigas do nome Loentia
remóntase ao ano 1031, na que segundo unha escritura da Igrexa de Lugo, do 23 de agosto da mesma data, fálase de Luentena como vila situada no lugar de Teodani. A freguesía de Loentia é rica en restos arqueolóxicos, algún do período megalítico (aprox. do 4.000 ao 1.000 a. de C.)

Tamén resulta ser un topónimo comentado na páxina Celtiberia, que lamentablemente xa non acolle novas intervencións. Nesta páxina, Onnega di o seguinte: “En Gales, según Ptolomeo: Loventium / Luentinum. Mejor entonces pensar en la raíz *lou (lavar) de Pokorny, que en pérdidas de f- . Loent-ia y Luent-inum serían el mismo diptongo con variantes en el primer formante, una versión abierta (oe) y otra cerrada (ue), y una versión antigua Lovent-ia, con la base de Pokorny *lou- “. Martins Estêvez fálanos de que este topónimo xa fora interpretado por Nicandro Ares, no número 80 da revista Grial, onde falaba de Loentea e Vendea como topónimos presumiblemente de orixe céltica; Martins dinos que “precisamente os materiais viriam de *lowentena e *windena, adjetivos de 2º grau que qualificam um nome feminino para “vila” tirados dos adjetivos *lowent – “que lava, banha” e *windo- “branco”. O mesmo Martins, noutro artigo do seu libro fala dun etnónimo de tribo, os *lowenoi ou *lowankoi e dinos: “Vejo aí *loweno e *lowanko- , do tema *lowo- , nominal “água” ou verbal “lavar”. Desinências de adjetivo som –eno- (ie. ei-*no), e –anko- . Logo seriam “os das fontes, os das águas”, o que é pouco próprio de endo-étnico; logo talvez lhes fosse atribuido pelos vizinhos”. Sobre este etnónimo de tribo, os *lowenoi, do que nos fala Martins, consultei o “Diccionario toponímico y etnográfico de Hispania Antigua”, e di o seguinte sobre os leuni, que é a tribo á que se refire Martins: “pueblo de localización incierta mencionado por Plinio entre los gallaeci del Conventus Bracarum, al sur del Miño, entre éste y los seurbi. Se les ha identificado con los lubanei, mencionados por Ptolomeo”.

Volvendo sobre Loentia, aparece o problema da sufixación, xa comentado por Cossue en Celtiberia, pois cabería esperar unha evolución patrimonial con parte final –enza. Moralejo no seu libro “Callaica Nomina”, no artigo “HIDRÓNIMOS GALAICOS CON SUFIJO –antia” di o seguinte: “En esta comunicación quiero presentar algunos hidrónimos galaicos con sufijación compleja -ant-ia, ent-ia y complementar la información de que los hidrónimos en -antia (Untermann 2001: 189) «aparecen casi exclusivamente en el rincón nordeste de la Hispania indoeuropea» (es decir, León, Oviedo, Burgos, Palencia y Álava).


O artigo de Moralejo déixanos ver que o normal sería que rematasen os topónimos con sufixación –antia, -entia, nunha forma patrimonial en –anza, -enza; coñecido isto, a pregunta é porqué neste caso o topónimo remata en –entia. Como ben apuntaba Cossue, unha das formas que se barallaban na páxina de Celtiberia era a de *Louentia, que viría a dar *Luenza ; xa que logo, Cossue daba como máis probable que a súa orixe viñese dun *Louentina, que podería rematar perfectamente en *Luentia (Loentia). Se lembramos que a forma primeira documentada, como xa dixen ao comezo deste artigo, era a de *Luentena, pois parece que Cossue ía polo bo camiño.Para rematar, dicir que Edelmiro Bascuas, no seu traballo “Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia”, dinos o seguinte: “el sufijo átono –ena es frecuente en formaciones prerromanas, como los medievales Vendena (Bendia) y Luentena (Loentia) en Castro de Rei, Lugo”

Valdoviño, Avia, Avión, Avon

Stratford-upon-Avon. Clopton bridge

O libro “Atlas toponímico de España”, do profesor Jairo Javier García Sánchez, e actualmente profesor na Universidad de Alcalá, fala de Valdoviño deste xeito: “los viñedos no escasean tampoco en la toponimia de poblaciones, en especial de zonas vitivinícolas por excelencia como La Rioja y Ribera del Duero: La Vid, Viñas, Viñuela(s), Viñegra, Viniegra, Valdoviño; tenemos, además, Dalías (del árabe al-daliya “la vid”) o el curioso Torrelavit, forma que ha sustituido a Terrassola i Lavit”.


Valdoviño é un concello de A Coruña pertencente á comarca de Ferrol do que a Enciclopedia Galega Universal di que o topónimo “parece aludir á abundancia de vide ata o S. XIX cando a praga da filoxera acabou practicamente co seu cultivo”. Menos concluínte é a Enciclopedia Galega de Silverio Cañada, a cal, aínda facéndose eco da explicación anterior, tamén di que outros estudosos “opinan que provén do nome do rego que baña Aviño, é dicir, do Val do Aviño”. Xa que logo, temos un rego que parece dar nome ao pequeno lugar de Aviño, lugar que é a capital municipal do concello de Valdoviño.


Aviño non é un lugar excesivamente frecuente en Galicia, no buscador atopámolo só na parroquia de Cambre, en Malpica; e coa forma Aviñoá na parroquia de Proente, no concello de A Merca, en Ourense. Como parece ser o rego o que dá lugar ao nome de Aviño, no concello de Valdoviño, o primeiro que se pensa é que poida ter algo que ver coa forma prelatina “ab-“ indicadora de correntes fluviais seguida dunha forma flexiva. Que o nome do río acabe nomeando un val, é o que pensa Edelmiro Bascuas, no seu excelente traballo “Hidronimia y léxico de origen paleoeuropeo en Galicia” no que nos di o seguinte: “… sería uno de tantos casos de ríos que terminan dando nombre al valle que riegan, como Valedouro, Valdoviño, Val do Dubra, Val Miñor, Valderas, Valduerna; es una tendencia que lleva incluso a usar la palabra valle como sinónimo de río: río Valcarce, rio Valdavia, río Valdediós…”


Volvendo a
Valdoviño, non parece un topónimo explicitamente documentado, xa que aparecen aínda máis opinións. Por exemplo Cabeza Quiles pensa tamén que poida vir da devandita corrente fluvial, aínda que propón, como outra posibilidade, que viñese dun nome persoal latinizado “Baldovinus, isto é Balduino”. Non é o único en ofrecer a posibilidade dunha orixe antroponímica, pois Julio Concepción Suárez, no seu “Diccionario etimológico de toponimia asturiana” e facendo referencia tamén a un AvínAviño da toponimia asturiana, non parece telo moi claro, e di que: “Abascal Palazón cita también el antropónimo latino Abinus, Abini” como orixe etimolóxica do topónimo asturiano.


Outros hidrónimos parecidos a
Aviño, existentes en Galicia, e que comparten presuntamente a mesma orixe céltica en (ab- abon ) xa citados no seu momento por Corominas en “Elementos prelatinos en las lenguas romances hispánicas”, son Avia e Avión, entre outros.


Como curiosidade, a algún que lea isto igual vénselle á cabeza o lugar de
Stratford-upon-Avon, no Reino Unido, lugar de nacemento de William Shakespeare. Pois si, o Avon é tamén un río coa mesma base da que estivemos a falar neste comentario. Consultemos o estupendo (e carísimo) libro “The Cambridge Dictionary of English Place-Names”, de Victor Watts, no que nos di que a base de Avon é ab- (auga, río) seguido do sufixo –ona, e fainos saber que esa mesma base aparece en ríos de moitos lugares de Europa: a área Báltica, Alemaña, etc. e se alguén queda con dúbidas sobre a outra parte do topónimo inglés, é dicir, Stratford… pois dicirlle que ven do inglés antigo straet-ford; o primeiro composto ven do latín “strata o segundo, “ford” significa o vao dun río. É dicir, sería o vao da estrada romana sobre o río Avon.

Chámate con xeito

A Universidade de Vigo comezou unha campaña para galeguizar os nomes e apelidos, apelidos que foron no seu momento deturpados . Quen queira saber máis sobre os motivos e o momento da alteración da onomástica galega, pode consultar este artigo do imprescindible romanista da Universidade de Trier, profesor Dieter Kremer. Galego: Evolución lingüística interna III. Onomástica

Mapas de Galicia


Se queredes consultar un mapa de Galicia só tedes que facer clic na foto de arriba, na que hai un mapa en alta definición, aínda que algo atrapallado e con algúns topónimos non oficiais. Para consultar outro en pdf ampliable, e moito máis clariño, podedes premer aquí: 

A orixe do apelido Borbón

Se buscamos no “Diccionario de Apellidos Españoles”, editado por Espasa, o apelido Borbón non aparece. Curiosamente, aparte dos Borbón coñecidos por todos, se buscades no buscador do INE, podemos apreciar que hai unha presenza significativa de xente co devandito apelido en varias provincias. Concretamente é a provincia de Huesca a que máis xente ten apelidada Borbón, en total 98 persoas como primeiro apelido, cunha presenza relevante tamén nas provincias de Zaragoza, Barcelona ou Lleida.


A dinastía que deu varios reis á historia de España, chega no ano 1701. É unha das dinastías máis importantes de Europa, rama da dinastía dos Capetos que inclúe aos descendentes de Hugo Capeto por vía dun fillo de Luis IX de Francia, e sentou reis principalmente en Francia e España. A súa orixe xeográfica é o lugar francés de
Bourbon-l´Archambault . Xa que logo, parece ser ese lugar o que deu orixe ó apelido Bourbon francés, que pasaría en España a ser coñecido como Borbón, é dicir, é un apelido de orixe toponímica.


Comezaremos por consultar, pois, o “Dictionnaire étymologique des noms de lieux en France”, de Dauzat, que nos remite á entrada
Boulbon, lugar coñecido como Bolbone no 1054 e como Borbo no 1166. O étimo é derivado dun tema céltico borb- que indica lugares onde hai fontes, xeralmente de auga quente, logo ás veces baños termais. Este vocábulo tamén designa os lugares de Bourbon-Lancy (aquae Bormonis), Bourbon-l´Archambault e Bourbonne les Bains. Na mitoloxía céltica Bormo ou Borvo era unha divindade que presidía as augas termais. O “Dictionnaire étymologique des noms de famille”, de Morlet, coincide na mesma e idea e nos explica: “dér. d´un thème celtique borb, désignant généralement des sources chaudes”


Por último, consultamos “L´origine des noms de lieux en France”, de Gendron, que nos di que
borba-, borva-, que dan bourbe en francés, se atopan en Borvo ou a súa variante Bormo, divindade das augas quentes, que está na orixe de Bourbon-l´Archambault, estación termal frecuentada desde a antigüidade. É tamén o caso de Bourbon-Lancy, (aquae bormonis no século IV) que é unha estación termal, e Bourbonne-les-Bains, lugar ben coñecido polos seus baños romanos, cunha inscrición Borvoni (ao deus Borvo). Entre os nomes de río provintes do mesmo étimo, pódese citar La Bourbonne (fluvium qui vocatur Borbuntia, 906) ou Bourbre, afluente do Ródano. Tamén se poderían citar un grande número de topónimos de formación latina ou romana, formadas a partir de palabras latinas nas que a etimoloxía é borb- , barb- , como por exemplo La Bourboule.